Fałszywe promocje, ukryte opłaty i trudne anulowanie subskrypcji. Digital Fairness Act ma ograniczyć takie praktyki.
Produkt ogląda właśnie 37 osób, promocja kończy się za 4 minuty, a do darmowej dostawy brakuje jeszcze tylko 12 zł. Internetowe sklepy doskonale wiedzą, jak przekonać nas do wydania pieniędzy, których wcale nie planowaliśmy wydawać. Komisja Europejska chce ograniczyć takie praktyki, a najbardziej nieuczciwym firmom zagrozić karami sięgającymi 6 proc. ich rocznego światowego obrotu.
Projekt Digital Fairness Act ma uderzyć przede wszystkim w manipulacyjne interfejsy, ukryte opłaty i subskrypcje, z których znacznie trudniej zrezygnować niż się na nie zapisać. Na celowniku znalazły się również algorytmy cenowe oraz agenci sztucznej inteligencji robiący zakupy w naszym imieniu.
Zostały już tylko dwie sztuki? Bruksela chce sprawdzić, czy sklep nie kłamie
Wybieramy produkt, sprawdzamy cenę, porównujemy oferty. Nagle pojawia się komunikat, iż promocja kończy się za kilka minut, a interesującym nas towarem zajmują się właśnie dziesiątki innych klientów. Trzeba się zatem spieszyć, bo okazja podobno zaraz przepadnie.
Takie komunikaty mogą oczywiście przedstawiać prawdziwe informacje o dostępności produktu. Prawdziwy problem pojawia się wtedy, gdy licznik jest po prostu fikcyjny, liczba zainteresowanych została wymyślona albo ostrzeżenia mają wyłącznie wywołać presję. Właśnie podobne techniki znalazły się w projekcie Digital Fairness Act, nad którym pracuje Komisja Europejska.
Dokument przewiduje wprowadzenie listy 10 rodzajów manipulacyjnych rozwiązań w sklepach i aplikacjach. Chodzi o tzw. dark patterns, czyli sposoby projektowania interfejsów, które mają skłonić użytkownika do decyzji korzystnej dla firmy, niekoniecznie dla niego samego.
Jak podaje Reuters, wśród przykładów znalazły się domyślnie zaznaczone dodatkowe produkty, celowo ukrywane ceny, fałszywe informacje o popularności oferty i wyskakujące okienka, które wielokrotnie nakłaniają do zmiany wcześniej podjętej decyzji. Zakazane miałyby być również komunikaty przedstawiające odmowę zakupu jako nierozsądne zachowanie.
Nie oznacza to na szczęście końca promocji czy reklam internetowych. Sprzedawca przez cały czas mógłby zachęcać do zakupu i informować o ograniczonej dostępności towaru. Granicę wyznaczałoby wprowadzanie klienta w błąd lub takie utrudnianie wyboru, które odbiera mu możliwość podjęcia świadomej decyzji.
Nawet 6 proc. światowego obrotu. Kary mogą być naprawdę gigantyczne
Najmocniejszym elementem projektu jest propozycja sankcji. W postępowaniach prowadzonych przez Komisję Europejską wobec przedsiębiorstw naruszających nowe przepisy możliwe byłyby kary sięgające 6 proc. rocznego światowego obrotu.
Dla firmy osiągającej 10 mld euro rocznego obrotu górny pułap oznaczałby 600 mln euro. W przypadku największych koncernów technologicznych potencjalne kwoty byłyby znacznie wyższe. Nie oznacza to jednak kary za każdy niefortunny komunikat wyświetlany w aplikacji.
Komisja ma przedstawić projekt 11 listopada. Następnie konieczne będą negocjacje z Parlamentem Europejskim i państwami członkowskimi. Według ujawnionego dokumentu nowe rozporządzenie zaczęłoby być stosowane 12 miesięcy po wejściu w życie. Ostateczny termin i treść regulacji nie są jeszcze przesądzone.
Co ważne, wiele nieuczciwych praktyk już teraz jest zabronionych. Bizblog opisywał działania UOKiK przeciwko manipulacjom zakupowym, w tym fałszywym licznikom czasu i domyślnie wybieranym opcjom. Nowy akt ma przede wszystkim doprecyzować zakazy i ułatwić ich egzekwowanie w całej Unii.
Sprawdzili 314 sklepów. Wyniki jasno tłumaczą, skąd pomysł na przepisy
W 2025 r. Komisja Europejska wraz z krajowymi organami ochrony konsumentów sprawdziła 314 sprzedawców internetowych podczas sezonu Black Friday i Cyber Monday. Okazuje się, iż aż 36 proc. badanych przedsiębiorców próbowało dodawać dodatkowe produkty lub usługi do koszyka. Wśród nich 40 proc. robiło to bez wyraźnego pytania kupującego o zgodę. Kolejne 18 proc. sprzedawców wykorzystywało komunikaty wywierające presję, np. ostrzeżenia o kończących się zapasach albo liczniki czasu. Ponad połowa tych przypadków wyglądała na wprowadzanie klientów w błąd.
Co dziesiąty sprzedawca doliczał obowiązkowe opłaty dopiero pod koniec zakupów. Chodzi o praktykę, w której początkowo widzimy atrakcyjną cenę, ale po przejściu kilku ekranów okazuje się, iż trzeba zapłacić jeszcze za obsługę transakcji czy inne nieuniknione koszty.
Wyniki podobnych kontroli od lat są niepokojące. W 2024 r. Bizblog informował, iż w globalnym badaniu 642 stron i aplikacji aż 75,7 proc. stosowało co najmniej jedną technikę manipulacyjną. Nie oznacza to, iż wszystkie te przypadki były jednakowo poważnymi naruszeniami prawa, ale pokazuje, jak powszechne stało się projektowanie zakupów pod określone zachowanie klienta.
Subskrypcję kupisz jednym kliknięciem. Z rezygnacją bywa gorzej
Osobną część projektu poświęcono abonamentom. Ich uruchomienie często wymaga tylko kilku sekund, natomiast rezygnacja potrafi prowadzić przez kolejne podstrony, formularze i komunikaty z prośbą o zmianę decyzji.
Digital Fairness Act ma wprowadzić zasadę, zgodnie z którą anulowanie umowy nie powinno być nieproporcjonalnie trudniejsze od jej zawarcia. W internetowych usługach subskrypcyjnych miałby pojawić się wyraźnie dostępny przycisk umożliwiający rozwiązanie umowy.
Zmiany dotknęłyby również darmowych okresów próbnych. Według projektu nie mogłyby automatycznie zamieniać się w płatny abonament bez aktywnej zgody klienta. Przewidziano też przypomnienia przed automatycznym przedłużeniem subskrypcji.
Niedawno opisywaliśmy nową funkcję Apple, która pozwala deweloperom wyświetlać specjalne oferty użytkownikom próbującym anulować abonament. Samo zaproponowanie rabatu nie musi być jednak oczywiście nieuczciwe. Znaczenie ma to, czy użytkownik może łatwo odmówić i zakończyć usługę bez przechodzenia przez kolejne przeszkody.
Jednemu bilet za 200 zł, drugiemu za 350. Unia przygląda się cenom
Projekt dotyczy również dynamicznego ustalania cen, stosowanego m.in. przy sprzedaży biletów na koncerty, przejazdy i wydarzenia. Cena może zmieniać się wraz z popytem, dostępnością miejsc albo innymi czynnikami uwzględnianymi przez algorytm.
Bruksela nie proponuje całkowitego zakazu dynamicznych cen. Chce natomiast zwiększyć przejrzystość takiego mechanizmu. Sprzedawcy mieliby informować, ile produktów lub biletów rzeczywiście pozostaje dostępnych w aktualnie prezentowanej cenie.
Temat jest dobrze znany także polskim użytkownikom. W październiku Szymon opisywał przypadki, w których ten sam tytuł na PlayStation Store kosztował jednego gracza 26 zł, a drugiego 130 zł. Jakub Kralka zwracał wówczas uwagę, iż samo indywidualne ustalanie ceny nie musi być nielegalne, ale obowiązują już wymogi informowania konsumentów o personalizacji cen na podstawie automatycznych decyzji.
Nowy akt ma ograniczyć również nieuczciwe sposoby prezentowania promocji, w tym porównywanie ceny rzekomo obniżonego produktu z sugerowaną ceną producenta w sposób wprowadzający kupującego w błąd. Istotna będzie rzeczywista korzyść dla klienta, a nie wielkość przekreślonej kwoty na ekranie.
Zakupy zrobi za ciebie agent AI. Ale kto wybierze produkt?
Najciekawsze przepisy dotyczą technologii, która dopiero zaczyna zmieniać internetowy handel. Coraz więcej firm rozwija agentów sztucznej inteligencji zdolnych do wyszukiwania produktów, porównywania ofert i realizowania zakupów w imieniu człowieka.
We wrześniu pisaliśmy o pierwszej autonomicznej transakcji opłaconej BLIK-iem. Agent AI monitorował dostępność produktu, a kiedy ten wrócił do sprzedaży, kupił go w ramach wcześniej udzielonej zgody.
Pojawia się jednak problem. Co zrobić, gdy asystent poleca produkt nie dlatego, iż jest najlepszy dla użytkownika, ale dlatego, iż producent zapłacił za wyróżnienie go w wynikach? Klient może przecież nie zobaczyć choćby strony sklepu ani listy alternatywnych ofert.
Ujawniony projekt przewiduje obowiązek informowania o sponsorowanych rekomendacjach generowanych przez agentów AI. Użytkownik miałby również określać, które zakupy wymagają jego osobnego zatwierdzenia.
Stawka takich rozwiązań była widoczna podczas sporu Amazona z Metą o agenta zakupowego Muse. Platformy handlowe coraz uważniej kontrolują dostęp zewnętrznych asystentów do ofert. Od tego, który system wybierze produkt, może zależeć także to, kto zarobi na reklamie.
Dzieci bez reklam profilowanych i płatnych skrzynek z łupami
Komisja zamierza ponadto zaostrzyć zasady sprzedaży skierowanej do nieletnich. Projekt przewiduje zakaz reklam opartych na profilowaniu dzieci oraz ograniczenia dotyczące wykorzystywania szczególnej podatności niektórych konsumentów na manipulację.
W grach miałby pojawić się zakaz oferowania nieletnim płatnych skrzynek z losowymi nagrodami, czyli loot boxów, oraz mechanik pay-to-win, dających przewagę dzięki dodatkowym zakupom. Wirtualne waluty powinny pokazywać rzeczywistą wartość w pieniądzach, a ich kupowanie przez dzieci wymagałoby dodatkowych zabezpieczeń.
Problem loot boxów i ich podobieństwa do hazardu analizowaliśmy już w dużym reportażu Spider’s Web. Dla młodych graczy wirtualne przedmioty mogą być równie kuszące jak rzeczywiste nagrody, choć ich wartość i szanse zdobycia nie zawsze są dla użytkownika oczywiste.
Projekt obejmuje także funkcje zachęcające do kompulsywnego korzystania z aplikacji, takie jak automatyczne odtwarzanie kolejnych treści, systemy nagród za codzienną aktywność czy niektóre powiadomienia. Użytkownicy mieliby otrzymać możliwość ich wyłączenia.
Nie oznacza to natychmiastowego zakazu nieskończonego przewijania czy wszystkich algorytmów rekomendacji. Maciek opisał wcześniej osobne działania unijnych regulatorów wobec uzależniającego projektowania mediów społecznościowych. Nowy Digital Fairness Act ma rozszerzyć ochronę konsumencką także na usługi i przedsiębiorców, których dotychczasowe przepisy nie obejmują równie szczegółowo.
*Źródło zdjęcia wprowadzającego: TRAVELARIUM, Canva Pro / Canva Pro
